جلوه‌های هنجارگریزی در سورۀ مبارکۀ نازعات با محوریت الگوی شکلوفسکی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری زبان و ادبیات عرب ،دانشگاه سیستان و بلوچستان،زاهدان.

2 دانشیار گروه زبان و ادبیات عرب ،دانشگاه سیستان و بلوچستان، زاهدان.

چکیده

سورۀ مبارکۀ نازعات یکی از نمونه‌های برجسته در قرآن کریم است که با بهره‌گیری از شیوه‌های مختلف هنجارگریزی، مفاهیم عمیق الهی را به شیوه‌ای تأثیرگذار و هنری بیان می‌کند. هنجارگریزی، مفهومی برگرفته از نظریات فرمالیسم روسی، به معنای تغییر در ساختارهای معمول برای ایجاد تازگی و برجسته‌سازی است. در این مقاله، هنجارگریزی در چهار سطح آوایی، واژگانی، نحوی و معنایی در سورۀ نازعات بررسی شده است. در سطح آوایی، استفاده از تکرار صامت‌ها و مصوت‌ها و الگوهای واجی خاص، موسیقی متن را تقویت می‌کند. در سطح واژگانی، به‌کارگیری واژگان خاص و غیرمعمول موجب برجسته‌سازی معنایی شده است. در سطح نحوی، ساختارهای زبانی غیرمعمول و تنوع در چینش جملات، شگفتی مخاطب را برمی‌انگیزد. در سطح معنایی نیز استفاده از تصاویر بدیع و فراخوانی معانی عمیق و چندلایه، فهم مخاطب را به چالش می‌کشد. این پژوهش با روش توصیفی تحلیلی نشان می‌دهد آشنایی‌زدایی در سورۀ نازعات افزون‌بر بر زیبایی‌شناسی، پیام‌های عمیق الهی را با تأثیری بیشتر منتقل می‌کند.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Manifestations of Norm Evasion in the Blessed Sūrat al-Nāzi‘āt Focusing on Shklovsky’s Model

نویسندگان [English]

  • Muhammad Javad Moradqoli 1
  • Javad Gholamalizadeh 2
1 Ph.D. Student in Arabic Language and Literature, University of Sistan and Baluchestan, Zahedan.
2 Associate Professor, Department of Arabic Language and Literature, University of Sistan and Baluchestan, Zahedan
چکیده [English]

Sūrat al-Nāzi‘āt is one of the prominent examples in the Holy Qur'an that, by utilizing various norm evasion methods, expresses profound divine concepts in an effective and artistic way. Norm evasion, a concept derived from the theories of Russian formalism, means changing the usual structures to create novelty and distinction. In this article, norm evasion has been examined at four levels: phonetic, lexical, syntactic, and semantic in Sūrat al-Nāzi‘āt. At the phonetic level, the use of repetition of consonants and vowels and specific phonetic patterns strengthens the melody of the text. At the lexical level, the use of specific and unusual words has led to semantic distinction. At the syntactic level, unusual linguistic structures and diversity in the arrangement of statements amazes the audience. At the semantic level, using novel images and prompting deep and multi-layered meanings challenge the audience's understanding. Conducted with a descriptive-analytical method, the present research shows that the defamiliarization  in Sūrat al-Nāzi‘āt, in addition to aesthetics, conveys deep divine messages with a greater impact.

کلیدواژه‌ها [English]

  • norm evasion
  • Sūrat al-Nāzi‘āt
  • phonetic analysis
  • lexical analysis
  • syntactic analysis
  • semantic analysis
  1. ابن اثیر، ضیاءالدین (۱۹۵۹م). المثل السائر فی ادب الکتاب و الشاعر. قاهره: مطبعة نهضة مصر. 
  2. ابن ابی اصبع مصری. عبدالعظیم بن عبدالواحد (۱۳۶۸ش). بدیع القرآن (ترجمهٔ علی میرلوحی). مشهد: آستان قدس رضوی. 
  3. ابن عاشور، محمد بن طاهر (۱۴۲۰ق). التحریر و التنویر. بیروت: دارالشرق. 
  4. ابن عطیه اندلسی، عبدالحق بن غالب (۱۴۲۲ق). المحرر الوجیز فی تفسیر الکتاب العزیز. بیروت: دارالکتب العلمیه. 
  5. ابن منظور، محمد بن مکرم (۱۴۱۴ق). لسان العرب. بیروت: دارصادر. 
  6. انیس، ابراهیم (۱۹۶۳م). دلالة الفاظ. مصر: مکتبة الانجلو المصریه. 
  7. انیس، ابراهیم (۲۰۱۳م). الاصوات اللغویه. مصر: مکتبة الانجلو المصریه. 
  8. آندلسی،ابوحیان محمد بن یوسف (۱۴۲۰ق). البحر المحیط فی التفسیر. بیروت: دارالفکر.
  9. بنت الشاطی، عائشه عبدالرحمن (۱۹۸۴). الاعجاز البیانی للقرآن. قاهره: دارالمعارف.
  10. بیضاوی، عبدالله ابن عمر (۱۴۱۸).انوار التنزیل و اسرار التاویل. بیروت: دارالاحیاء تراث العربی.
  11. جرجانی، عبدالقاهر (۱۴۲۱ق). دلائل الاعجاز فی علم المعانی. بیروت: المکتبة العضریة. 
  12. رافعی،محمدصادق (۱۴۲۱),اعجاز القرآن و بلاغة النبویه.بیروت: دارالکتب العلمیة.
  13. زمخشری، محمود بن عمر (۱۴۰۷ق). الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل. بیروت: دارالکتاب العربیة. 
  14. زرکشی، محمد بن بهادر (۱۴۱۰ش). البرهان فی علوم القرآن. بیروت: دارالمعرفة. 
  15. طباطبایی، محمدحسین (۱۴۱۷ق). المیزان فی تفسیر القرآن. قم: انتشارات اسلامی جامعهٔ مدرسین حوزهٔ علمیه. 
  16. طبرسی، فضل بن حسن (۱۳۷۲ش). مجمع البیان فی تفسیر القرآن. تهران: انتشارات ناصرخسرو. 
  17. طبرسی، فضل بن حسن (۱۳۷۷ش). تفسیر جوامع الجامع. تهران: انتشارات دانشگاه تهران. 
  18. طبل، حسن (۱۹۹۸م). اسلوب الالتفات فی البلاغة العربیة. قاهره: دارالفکر العربی. 
  19. طنطاوی، فضل بن حسن (۱۹۷۷م). التفسیر الوسیط للقرآن الکریم. قاهره: مطبعة نهضة مصر. 
  20. عباس، حسن (۱۹۹۸م). خصائص الحروف العربیة و معانی‌ها. بی‌جا. منشورات اتحاد الکتاب العرب. 
  21. عبدالمطلب، محمد (۱۹۹۴م). البلاغة و الاسلوبیه. قاهره: دارالفکر العربی. 
  22. عرفان، حسن (۱۳۹۱ش). کرانه‌ها (شرح مختصرالمعانی). قم: هجرت. 
  23. علی الصغیر، محمدحسین (۲۰۰۰م). الصوت اللغوی فی القرآن. بیروت: دارالمورخ العربی. 
  24. قرطبی، محمد بن محمد (۱۳۶۴ش). الجامع لاحکام القرآن. تهران: ناصرخسرو. 
  25. قطب، سید (۱۴۱۲ق). فی ضلال القرآن. بیروت: دارالشرق. 
  26. الموسوی، مناف مهدی (۱۹۹۸م). علم الاصوات اللغویة. بیروت: عالم الکتب. 
  27. راغب اصفهانی، حسن بن محمد (۱۴۱۲ق). مفردات الفاظ القرآن. بیروت: دارالقلم. 
  28. السامرائی، فاضل صالح (۱۴۲۸م). معانی النحو. بیروت: دار احیاء التراث العربی. 
  29. بلومفید،لیونارد(۱۳۷۹). زبان (مترجم: علی‌محمد حق‌شناس). مرکز نشر دانشگاهی
  30. قاسمی‌پور، قدرت‌الله (۱۳۹۱ش). صورت‌گرایی و ساختارگرایی در ادبیات. اهواز: دانشگاه شهید چمران. 
  31. قویمی،مهوش(۱۳۸۳). آوا و القا. تهران: هرمس
  32. فتوحی،محمد.(۱۳۹۰). سبک شناسی: نظریه‌ها. رویکردها.روش‌ها. ناشر: سخن
  33. مکارم شیرازی، ناصر (۱۳۷۴ش). تفسیر نمونه. تهران: دارالکتب الاسلامیه. 
  34. مکاریک، ایرنا ریما (۱۳۸۴ش). دانش‌نامهٔ نظریه‌های ادبی معاصر (مترجم: مهران مهاجر و محمد نبوی). تهران: آگاه. 
  35. رویایی، یدالله (۱۳۷۹ش). هفتاد سنگ قبر. گرگان: آژینه. 
  36. شمیسا، سیروس (۱۳۸۶ش). بیان. تهران: میترا. 
  37. بهمرام، نادر (۱۳۹۳ش). بررسی هنجارگریزی در شعر معاصر. مطالعه موردی اشعار بدر شاکر السیاب. عبدالوهاب البیاتی و ادونیس. پایان‌نامه کارشناسی ارشد. 
  38. جلالی، جلال‌الدین (۱۳۸۶ش). بررسی ملاک درون‌زبانی (حذف نحوی) در ترجمهٔ انگلیسی قرآن کریم. مجلهٔ ترجمان وحی. سال یازدهم. شماره ۲. 
  39. حاجی‌خانی، علی و مونا امانی پور (۱۳۹۳) فن التفاتی دریافت کلام الهی. لسان مبین. ش ۸.
  40. مختاری، قاسم و همکاران (۱۳۹۵ش). «دو تطبیق عناصر زیبایی‌شناسی قرآن کریم با نظریهٔ هنجارگریزی نحوی؛ نمونهٔ موردپژوهانه سورهٔ مبارکهٔ کهف». پژوهش‌های ادبی قرآنی. چاپ چهارم. 
  41. مقیاسی، حسن و همکاران (۱۳۹۵ش). «تناسب ساختار با محتوا با توجه به دو نظریه نظم و آشنایی‌زدایی با محوریت سوره مبارکه لیل». پژوهش‌های زبان‌شناسی قرآن.
  42. Lemon and Reis,(1965)(Eds) Russian Formalism Criticism:Four Essay, Lincoln,Nebrskaup.
  43. Harland, Richard(1999)LiterayTheoryfrom Plato Barthes, London:Macmillan