https://jqr.isca.ac.ir/ پژوهش های قرآنی fa daily 1 Mon, 22 Jun 2026 00:00:00 +0330 Mon, 22 Jun 2026 00:00:00 +0330 https://jqr.isca.ac.ir/article_80088.html قرآن، کتاب تمدنی نیست، اما به‌عنوان آخرین و کامل‌ترین کتاب آسمانی، بسیاری از مبانی هستی‌شناختی، انسان‌شناختی، مبانی، اصول، مؤلفه‌ها، مفاهیم، سازوکارها و راهبردها، اهداف، موانع و چالش‌ها را تبیین و تشریح می‌کند و همچنین الگوهای مختلف تمدنی در سیرتاریخ بشری را معرفی و نقد می‌نماید. این مقاله بر مبنای آیهٔ 213 سورهٔ بقره، مفهوم آموزهٔ امت واحد انسانی را در منطق و رویکردِ تاریخیِ قرآن بررسی می‌کند و پیوند بنیادین آن با بعثت انبیای الهی و نزول کتب آسمانی در ظرف و فرآیند تمدنی را نشان می‌دهد. این موضوع به روش تفسیر استنطاقی آیهٔ یادشده بررسی گردید و این نتیجه به دست آمد که مردم بر اساس فطرت و سرشت اجتماعی در آغاز تشکیل اجتماع، گروهی واحد با ویژگی‌های زیر بودند: 1. امت واحدهٔ آغاز تاریخ انسانی؛ 2. سنت اختلاف، عامل اصلی صیروت و فرآیند تاریخی امتِ واحده؛ 3. بعثت انبیای الهی و نزول کتب آسمانی درمتن و ظرف عینیّتِ اختلافات تاریخی امت واحده؛ 4. داوری در اختلافات میان امت واحدهٔ انسانی برای تنظیم مناسبات فلسفهٔ بعثت انبیا و نزول کتب آسمانی؛ 5. اختلاف میان حاملان کتاب آسمانی و پیامدهای آن؛ 6. رویکرد فرآیندی-زنجیره‌ای تاریخی قرآن به تحقق امت واحده. بنابر ویژگی‌های یادشده از منظر قرآن، تا کنون «امت واحده» در سیر فرآیند تاریخی، تحولاتی بنیادین را پشت سر گذاشته است.   https://jqr.isca.ac.ir/article_80089.html در مطالعات تمدنی، مفاهیم بنیادین، در تبیین پویایی و زوال جوامع، نقشی محوری ایفا می‌کنند. پژوهش پیش‌رو با اتخاذ رویکردی قرآنی، بر مفهوم «نعمت» به‌عنوان متغیری کلیدی در فرآیندهای تمدنی متمرکز است. این مطالعه به واکاوی عمیق و چندوجهی مفهوم نعمت از منظر آیات الهی می‌پردازد تا روشن سازد چگونه رویکرد انسان به نعمت‌های‌ الهی، سرنوشت تمدن‌ها را رقم می‌زند. پرسش اصلی این است که نعمت‎های مادی و معنوی الهی چگونه بر فرآیندهای تمدنی اثر می‌گذارند؟ مقاله بر این فرضیه استوار است که قرآن کریم با تبیین دقیق مفهوم نعمت و آثار شکر یا کفران آن، الگویی جامع برای هدایت و تعالی تمدنی ارائه می‌دهد. این پژوهش با استفاده از روش تحلیل محتوای کیفی آیات قرآن کریم، به کاوش، دسته‌بندی و تحلیل مضامین قرآنی مرتبط با نعمت و پیامدهای رفتاری انسان نسبت به نعمت‌ها می‌پردازد و از این طریق، ارتباط تنگاتنگ این مفهوم را با سرنوشت جوامع و تمدن‌ها تبیین می‌کند. یافته‌ها نشان می‌دهد شکرگزاری، بهره‌برداری صحیح و حفظ مسئولانهٔ نعمت‌ها، به‌مثابهٔ بنیان‌های اخلاقی و اجتماعی، به پویایی و بقای تمدن‌ها یاری می‌رساند، در حالی که کفران و ناسپاسی، بستر زوال و انحطاط را فراهم می‌آورد. این تحقیق با ارائهٔ چارچوبی تحلیلی، نقشی بی‌بدیل مفهوم نعمت را در فهم ریشه‌های دوام یا سقوط تمدن‌ها برجسته می‌سازد. https://jqr.isca.ac.ir/article_80090.html مطالعات میان‌رشته‌ای در قرآن به‌عنوان یک رویکرد تحقیقی جدید به بررسی ابعاد مختلف متون مقدس می‌پردازد و معانی و مفاهیمی عمیق‌تر را از آیات قرآن استخراج می‌کند تا به درکی عمیق‌تر از مسائل پیچیده و چندوجهی دست یابد. این نوع مطالعات به‌طور خاص در پاسخ به چالش‌های جامعهٔ مدرن و مسائل جهانی، حوزهٔ فرهنگ و نابرابری‌های اجتماعی و غیره صورت می‌گیرد. مقالهٔ پیش‌رو به چگونگی مطالعات چندرشته‌ای در قرآن، چالش‌ها، فرصت‌ها، بایسته‌ها و تأثیر آن بر فهم بهتر متون قرآنی می‌پردازد و در عین حال، چگونگی ترکیب علوم مختلف مانند تفسیر، تاریخ، جامعه‌شناسی، روان‌شناسی و زبان‌شناسی را بررسی می‌کند تا به درکی عمیق‌تر از مفاهیم دست یابد و به این پرسش‌ها پاسخ دهد: مطالعات میان‌رشته‌ای چگونه به فهم بهتر قرآن یاری می‌رساند؟الزامات و بایسته‌های چنین مطالعه‌ای چیست؟چالش‌های احتمالی در این مسیر چیست و چگونه می‌تواند مرتفع شود؟ نتیجهٔ چنین مطالعاتی چه فرصت هایی را در حوزهٔ دانش فراهم می‌سازد؟ در پایان نیز مطالعهٔ موردی قرآن و جامعه شناسی با استفاده از این روش‌شناسی ارائه شده است. https://jqr.isca.ac.ir/article_80091.html شناخت تمدن اسلامی و سامان‌دهی دانشی قرآن‌بنیان دربارهٔ تمدن مانند هر علمی دیگر نیازمند خوانش تمدنی قرآن است. در این خوانش همهٔ آورده‌های معرفتی مربوط با هدف رسیدن به نظریهٔ تمدن، داده‌یابی، تحلیل، تبیین و جانمایی می‌شود، اما چالش‌های نظری و روش‌شناختی پیش روی آن وجود دارد. حل چالش‌ها و عبور از آنها مقدمهٔ تولید دانشی قرآن‌بنیان دربارهٔ تمدن است. چالش‌های علمی پرشمارند و امکان بررسی تمام آنها وجود ندارد؛ ازاین‌رو در این مقاله ده چالش نظری و روش‌شناختی مهم پیش‌روی خوانش تمدنی قرآن را به شرح ذیل بررسی می‌کنیم: 1. تبار علمی خوانش تمدنی قرآن؛ 2. مبنای وجود علوم انسانی در قرآن؛ 3. تمدن یا تمدنی؛ 4. معرفت درجهٔ یک یا دو تمدن؛ 5. مرجعیت شأنی قرآن کریم برای همهٔ علوم؛ 6. چگونگی داده‌یابی با وجود نبود واژهٔ تمدن و حضاره در قرآن؛ 7. منبعیت قرآن برای نظریهٔ تمدن؛ 8. تأمین مدالیل مورد نیاز با دلالت‌های التزامی؛ 9. مناسب‌ترین رویکرد تفسیری؛ 10. چگونگی مدیریت دادهه‌های پرشمار. وجه نوآوری مقاله این است که مسائل را در فرایند عینی خوانش تمدنی قرآن در حلقهٔ مرتبط به‌دست آورده است. حل هر یک از چالش‌ها به‌مثابهٔ یک گام، پایه‌های خوانش تمدنی قرآن را بنا می‌نهد. همچنین در این مقاله برای نخستین بار مبنای «مرجعیت شأنی قرآن کریم برای علوم» تبیین شده است.  https://jqr.isca.ac.ir/article_80092.html یکی از روش‌های نوین تفسیر قرآن مجید در دهه‌های اخیر، تفسیر تمدنی است. تفسیر تمدنی مانند دیگر روش‌های تفسیری، روش‌شناسی و به دنبال آن، روش خاص خود را دارد. روش­شناسی با این پرسش روبه‌روست که چگونه می‌توان معرفت معتبر و پایا تولید کرد؟ هدف این مقاله، تبیین روش‌شناسی تفسیر تمدنی است و در همین راستا، مسئلهٔ اصلی آن، بررسی چیستی روش‌شناسی تفسیر تمدنی است. برای پاسخ به پرسش تحقیق از روش تحلیلی- تطبیقی کلان استفاده شده است. نتایج نشان می‌دهد که تفسیر تمدنی، همهٔ آیات قرآن کریم را دربرمی‌گیرد. فهم مقاصدی قرآن کریم، مهم‌ترین معیار فهم تمدنی درست است. مفسر تمدنی، اصلی‌ترین رکن در تفسیر تمدنی است. فهم تمدنی با فهم فازی، ارتباطی تنگاتنگ دارد و اعتبار تفسیر تمدنی از برآیند قرآن کریم، روایات و عقل به دست می‌آید. https://jqr.isca.ac.ir/article_80093.html تفسیر تمدنی در  قیاس با مکاتب  تفسیری  گسترده و  با سابقهٔ قرآن،  پیشینهٔ  کمتری دارد و  لازم است ادبیات آن غنای بیشتری یابد. یکی از  ظرفیت‌های  موجود  برای  پشتوانه‌سازی تفسیر  تمدنی در قرآن، نقل‌های  تاریخی  فراوان در بسیاری از  آیات این کتاب است که  ظرفیتی ویژه‌ را برای این متن مقدس فراهم می‌آورد. ازآن‌جا که  تاریخ، گهوارهٔ پیدایش همهٔ تمدن‌هاست، پرداختن به این ظرفیت پنهان تمدنی در قرآن می‌تواند پشتوانه‌ای مهمی برای تفسیر تمدنی ایجاد کند و این مهم  تنها با  ظرفیت‌سنجی تمدنی هر یک از سبک‌های  تاریخ‌نگاری رایج برخاسته از ظرفیت  تاریخی در قرآن (تاریخ نگاری فرهنگ، تاریخ‌نگاری فرهنگی و فلسفه تاریخ) ممکن است. بر این  اساس، مسئلهٔ این  پژوهش، چیستی ظرفیت‌شناسی تمدنی مکاتب تاریخ‌نگاری  در قرآن است. پژوهش با استفاده از شیوهٔ ترکیبی رایج در هر یک از این سبک‌ها صورت گرفته است. در نهایت اثبات شد در میان سه سبک تاریخ‌نگاری قرآنی، سبک تاریخ فرهنگی در مقایسه با  دو سبک  دیگر  ظرفیت تمدنی بسیار بیشتری برای  پشتوانه شدن برای تفسیر تمدنی دارد. https://jqr.isca.ac.ir/article_80094.html وحدت ادیان، آرمانی بنیادین برای شکل‌گیری تمدنی جهانی است. این مفهوم، در قرآن کریم و به‌ویژه در آیهٔ 213 سورهٔ بقره «کَانَ النَّاسُ أُمَّةً وَاحِدَةً» موردتوجه مفسران قرار گرفته است. این آیه، پرسش‌هایی را دربارهٔ زمان و چگونگی تحقق این وحدت مطرح می‌کند که برخی از مفسران باتوجه‌به وجود فعل «کان» در آیه، تحقق آن را به دوره‌های خاصی از تاریخ بشر، مانند زمان آدم، نوح یا ابراهیمg و غیره نسبت داده‌اند. ازاین‌رو، باتوجه‌به اهمیت تمدنی و آرمانی وحدت ادیان، این پرسش اساسی مطرح می‌شود که آیا این آرمان الهی تاکنون تحقق یافته است؟ و در صورت تحقق، این امر در چه زمانی رخ داده است؟ نویسندگان این پژوهش با روش توصیفی تحلیلی و با رویکرد کتابخانه‌ای، دیدگاه‌های مفسران در مورد زمان تحقق وحدت اعتقادی در ذیل آیهٔ 213 بقره را بررسی می‌کنند و در نهایت به این نتیجه می‌رسند که هیچ‌یک از دوران تاریخی محتمل، نمی‌تواند مصداق کامل تحقق امت واحده باشد، بلکه باتوجه‌به شواهد قرآنی و روایی، این آرمان الهی تنها در زمان ظهور امام مهدی (عج) و جامعهٔ تمدنی ایشان تحقق خواهد یافت.در این پژوهش با روش توصیفی تحلیلی و با رویکرد کتابخانه‌ای، به بررسی دیدگاه‌های مفسران در مورد زمان تحقق وحدت اعتقادی در ذیل آیه 213 بقره پرداخته و در نهایت تبیین شده که هیچ‌کدام از دوران تاریخی محتمل، نمی‌تواند مصداق کامل تحقق امت واحده باشد؛ بلکه باتوجه‌به شواهد قرآنی و روایی، این آرمان الهی فقط در زمان ظهور امام مهدی (عج) و جامعه تمدنی ایشان تحقق خواهد یافت. https://jqr.isca.ac.ir/article_79026.html درک تمایز میان مفاهیم توحید و شرک، زیربنای سعادت حقیقی انسان است؛ از این رو قرآن کریم با ظرافت‌های بلاغی خود، این دو مفهوم را در قالب تصاویری زنده و ملموس برای مخاطب ترسیم کرده است. این پژوهش می‌کوشد تا با روش توصیفی -تحلیلی به بررسی تقابل‌های تصویری موحدان و مشرکان در آیات کلیدی توحید و شرک بپردازد و این تصاویر بلاغی را با مصادیق عینی موحدان و مشرکان تطبیق دهد. نمونه‌های مورد بررسی در این پژوهش به دو دسته تقابل‌های تصویری صریح و ضمنی تقسیم شده‌ است ودر تحلیل هر آیه، ویژگی‌های تصویری همچون رنگ، حرکت، موسیقیِ کلمات و سایر عناصر حسی و بلاغی مورد بررسی قرارگرفته ‌است.یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که قرآن کریم با مهارت تمام، برجستگی‌های تصویری میان موحدان و مشرکان را برپایه‌ی اسلوبهای بیانی همچون تشبیه، تمثیل‌، استعاره‌ و نیز استفاده‌ی هوشمندانه از شیوه‌های کلامی همچون طرح استفهام‌های بلاغی با اغراض تقریر، انکار یا توبیخ به تصویر کشیده است؛ تصاویرموحدان، سرشار از پویایی، هدفمندی، امید و حرکت رو به رشدی است که تجلی اتکاء پیوسته آنان به مبدأ هستی است در حالی که تصویر مشرکان به دلیل اسارت در گردابِ وابستگی‌ها ومعبودهای دروغین عمدتاً با ترکیبی از تیرگی، بی‌هدفی، سرگردانی، ناامیدی و سکون همراه است. https://jqr.isca.ac.ir/article_79623.html اگرچه متن قرآن به‌عنوان متنی صرفاً علمی، فلسفی یا عرفانی شناخته نمی‌شود، اما ظرفیت‌ معنایی آن به‌گونه‌ای است که بستر مناسبی برای قرائت‌های متنوّع و ورود به حوزه‌های مختلف معرفتی، از جمله عرفان، فراهم می‌آورد. با این‌ حال، هرگونه تأویل عرفانی اگر مستند به اصول عقلانی و شریعت نباشد و صرفاً برخاسته از ذوق شخصی و استحسان مفسر باشد، نه‌تنها فاقد اعتبار علمی و دینی خواهد بود، بلکه زمینه انحراف از مقاصد متعالی وحی را نیز فراهم می‌سازد. یکی از چهره‌های شاخص تفسیر عرفانی در سده یازدهم هجری، «اسماعیل‌حقّی بروسوی» است که در تفسیر گسترده و ذوقی خود با عنوان روح‌البیان، کوشیده است آیات قرآن را با نگاهی عرفانی و اشاری، و در عین حال با رعایت ظواهر شرعی، تأویل کند. پژوهش حاضر با رویکرد توصیفی-تحلیلی، به گونه‌شناسی تأویلات عرفانی اسماعیل‌حقّی پرداخته و تلاش کرده است ضمن واکاوی مبانی عرفانی وی، تفاوت‌ها و تمایزات تأویل‌های او را با دیگر مفسران عرفانی پیشین، به‌ویژه تابعان مکتب ابن‌عربی، نشان دهد. یافته‌های تحقیق حاکی از آن است که رویکرد تفسیری حقّی در تعادلی میان عرفان نظری و عرفان اشاری قرار دارد، اما به‌صورت کامل با هیچ‌یک از این دو سنت تفسیری منطبق نیست. https://jqr.isca.ac.ir/article_79626.html این پژوهش با هدف تحلیل نظام‌مند شبکه معنایی واژه «زَهَقَ» در قرآن کریم، بر اساس چارچوب نظریه حوزه‌های معنایی و سه رابطه بنیادین همنشینی، جانشینی و تقابل معنایی انجام شده است. روش تحقیق، تحلیلی و داده‌ها شامل پنج کاربرد قرآنی این واژه در سوره‌های اسراء، توبه و انبیاء است که از منابع معتبر لغوی و تفسیری گردآوری و با تکنیک‌های معناشناسیِ ساختاری تحلیل شدند. یافته‌ها نشان می‌دهد معنای «زَهَقَ» کاملاً سیاق‌مدار است و همنشین کلیدی آن نقش تعیین‌کننده‌ای در جهت‌دهی به دلالت آن دارد. همنشینی با «بَطِل» بر نابودی قطعی، ذاتی و سریع باطل در تقابل ساختاری با استقرار حق تأکید می‌ورزد، درحالی‌که همنشینی با «أَنفُس» معنای هلاکت توأم با مشقت و عذاب روانی برای کافران را القا می‌کند. تحلیل جانشینی مؤید آن است که واژگانی مانند «هَلَکَ»، «بَادَ» و «بَطَلَ» قادر به انتقال کامل بار معناییِ سیاقی «زَهَقَ» نیستند. همچنین، تقابل «زَهَقَ» با «جَاءَ» یک رابطه علّی-ترتیبی است که در آن استقرار حق، علت زوال ذاتی باطل محسوب می‌شود. این پژوهش الگویی برای فهم پویای مفاهیم قرآنی ارائه می‌دهد که در تفسیر و ترجمه عمیق و مطالعات واژگانی کاربرد دارد.