Examining the Concept of Blessing (Ni‘mah) in the Qur’an as a Civilizational Element

Document Type : Original Article

Authors

1 PhD student, Department of Quran and Hadith Sciences, CT.C. ,Islamic Azad University, Tehran, Iran,

2 Assistant Professor, Department of Qur’anic Sciences and Hadith, CT.C. , Islamic Azad University, Tehran, Iran (Corresponding Author).

3 Associate Professor, Department of Qur’anic Sciences and Hadith, CT.C. , Islamic Azad University, Tehran, Iran.

10.22081/jqr.2026.73935.4371

Abstract

In civilizational studies, fundamental concepts play a central role in explaining the dynamism and decline of societies. Adopting a Qur’anic perspective, the present study focuses on the concept of ni‘mah (divine blessing) as a key variable in civilizational processes. This research undertakes a comprehensive and multidimensional analysis of the concept of blessing in the Qur’anic verses in order to clarify how human attitudes toward divine blessings shape the destiny of civilizations. The main question addressed in this study is how material and spiritual divine blessings influence civilizational processes. The article is based on the hypothesis that the Holy Qur’an, through its precise explanation of the concept of blessing and the consequences of gratitude (shukr) or ingratitude (kufrān) toward it, presents a comprehensive model for civilizational guidance and development. Using a qualitative content analysis of Qur’anic verses, this study explores, categorizes, and analyzes Qur’anic themes related to blessings and the behavioral consequences of human responses to them. Through this approach, it elucidates the close relationship between this concept and the fate of societies and civilizations. The findings indicate that gratitude, proper utilization, and responsible preservation of blessings—serving as ethical and social foundations—contribute to the vitality and sustainability of civilizations, whereas ingratitude and denial of blessings create the conditions for decline and degeneration. By presenting an analytical framework, this research highlights the distinctive role of the concept of blessing in understanding the roots of the endurance or collapse of civilizations.

Keywords

References

قرآن کریم
ابن خلدون، عبدالرحمن بن محمد.(1408ق)، مقدمه ابن خلدون، محقق: علی عبدالواحد، فاهره: دارنهضه مصر.
ابن عطیه اندلسی، عبدالحق.(1422ق)، المحرر الوجیز فی تفسیر الکتاب العزیز، بیروت:دارالکتب العلمیه.
ابن منظور، محمد بن ‌مکرم.(1414ق)، لسان العرب، بیروت: دار صادر.
افرام بستانی، فواد.(1376ش)، فرهنگ ابجدی، مترجم: رضا مهیار، تهران: ناشر اسلامی.
آلوسی، محمود.(1415ق) ، روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم، بیروت: دارالکتب العلمیه.
بحرانی، سیدهاشم.(1416ق)، البرهان فی العلوم القرآن، قم: نشر موسسه علمی.
بغوی، حسین بن مسعود.(1420ق)، معالم التنزیل فی تفسیر القرآن، محقق:عبدالرزاق المهدی، بیروت: داراحیاء التراث العربی.
توفیقی، حسین.(1389ش)، آشنایی با ادیان بزرگ، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد.
ثعلبی نیشابوری، ابواسحاق.(1422ق)، الکشف و البیان عن تفسیر القرآن، بیروت: دار احیاء التراث العربی.
جعفری، یعقوب، تفسیر کوثر، انتشارات هجرت، قم، 1376ش.
حویزی (عروسی)، عبدعلی بن جمعه.(1415ق)، تفسیر نور الثقلین، محقق: هاشم رسولی محلاتی، قم: انتشارات اسماعیلیان.
خرمشاهی، بهاءالدین.(1377ش)، دانشنامه قرآن و قرآن‌پژوهی، تهران: نشرناهید و دوستان.
راغب اصفهانی، حسین بن محمد.(1412ق)، المفردات فی غریب القرآن، مترجم: صفوان الداودی، دمشق: دارالقلم.
زمخشری، محمود بن عمر.(1407ق)، الکشاف عن حقائق التنزیل و عیون الاقاویل فی وجوه التاویل، بیروت:دارالکتب العلمیة..
سبحانی تبریزی.(1390ش)، جعفر، منشور جاوید، قم: نشرموسسه امام صادق (ع)..
سیوطی،جلال الدین عبدالرحمن.(1404ق)، الدر المنثور فی التفسیر بالماثور، قم: نشر کتابخانه آیت الله العظمی مرعشی.
شریعتی، علی(1368ش)، تاریخ تمدن، تهران: نشر قلم.
طالقانی، محمود.(1362ش)، پرتویی از قرآن، تهران: انشارات شرکت سهامی..
طباطبایی، محمد حسین.(1374ش)، المیزان فی تفسیر القرآن، ترجمه، موسوی همدانی، قم: نشر اسماعیلیان.
طبرسی، فضل بن حسن.(1360ش)، تفسیرمجمع البیان فی تفسیر القرآن، مترجم: احمد بهشتی، تهران:نشرفراهانی.
طبری، ابوجعفر محمدبن جریر.(1412ق)، جامع البیان فی تفسیر القرآن،بیروت: دار المعرفه.
طوسی ،محمد بن حسن.(1413ق)، التبیان فی تفسیر القرآن، بیروت: دار احیاءالتراث العربی.
طیب، عبدالحسین.(1378ش)، اطیب البیان فی تفسیر القرآن، تهران: انتشارات اسلام.
فخر رازی، محمد بن عمر.(1420ق)، مفاتیح الغیب (تفسیر الکبیر)، بیروت: دار إحیاء التّراث العربی.
فراهیدی، خلیل‌بن‌احمد.(1409ق)، العین، قم: موسسه دارالهجره.
فضل الله، محمد حسین.(1419ق)، تفسیر من وحی القرآن،بیروت: دارالملاک للطباعه و النشر.
قرائتی، محسن.(1383ش)، تفسیر نور، تهران: مرکز فرهنگی درسهایی از قرآن.
مصطفوی، حسن.(1380ش)، تفسیر روشن، تهران: مرکز نشر کتاب، تهران.
________.(1416ق)، التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، تهران: انتشارات وزارت ارشاد.
قرشی،علی اکبر.(1367ش)، قاموس قرآن، تهران:دارالکتب الاسلامیه.
__________.(1377ش)، تفسیر احسن الحدیث، تهران: نشر بعثت.
قرطبی، محمدبن احمد.(1364ش)، الجامع لأحکام القرآن، تهران: انتشارات ناصر خسرو.
مدرسی، محمد تقی.(1419ق)، من هدی القرآن، تهران: دارالمحبی الحسین (ع).
مغنیه، محمد جواد.(1378ش)، التفسیر الکاشف، تهران: نشر صدرا.
مکارم شیرازی، ناصر.(1374ش)، تفسیر نمونه، تهران: دارالکتب الاسلامیه.
ثعالبی، عبدالرحمن بن محمد.(1418ق)، الجواهر الحسان فی تفسیر القرآن، بیروت: دار احیاء التراث العربی.
دهخدا، علی اکبر.(1377ش)، لغت نامه دهخدا، تهران: نشر دانشگاه تهران، تهران.
گولد، جولیوس و ویلیام کولب.(1392ش)، فرهنگ علوم اجتماعی، مترجم: باقر پرهام، تهران: نشر مازیار.
سلیمانپور، علی وامیر اکبری.(1394)، بررسی نظام تمدن سازی اسلامی در قرآن کریم (با بهره گیری از رویکرد تحلیل گفتمان)، فصلنامه مشکاه، شماره128.
الویری، محسن.(1394ش)، کارکرد تمدنی قرآن یک بررسی مقدماتی در قلمرو تمدن پیشین اسلامی، فصلنامه نقد و نظر، ، شماره 80..
نوروزی فیروز، رسول.(1394ش)، تمدن به مثابه سطح تحلیل، فصلنامه فلسفه و الهیات، شماره چهارم.
محمودی، زهرا، محمد کاظم رحمان ستایش و حبیب الله بابایی.(1401ش)، نقش نگرش سامانه ای در خوانش تمدنی قرآن و صورت بندی تمدن، فصلنامه مطالعات قرآنی و فرهنگ اسلامی، شماره 2.

Files

Share

How to cite

Statistics