ظرفیت‌ها و محدودیت‌های هوش مصنوعی در کشف مراد استعمالی آیات قرآن

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری قرآن و حدیث، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، قم، ایران.

2 استادیار گروه قرآن‌پژوهی پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، قم، ایران.

10.22081/jqr.2025.72805.4285

چکیده

چنان‌که می‌دانیم هدف از تفسیر قرآن، کشف معانی و مقاصد آیات الهی است و ازاین‌رو نخستین مرحله از تفسیر، «کشف مراد استعمالی» آیات است. این مرحله، گام‌هایی چون شناخت قرائت صحیح آیات، تحلیل دقیق الفاظ، تشخیص ساختارهای نحوی و قرائن متصل کلامی را دربر دارد که بدون پیمودن آنها، دستیابی به مفاد استعمالی آیات ممکن نخواهد شد. باتوجه‌به پیشرفت‌های اخیر در حوزۀ پردازش زبان طبیعی (NLP) و مدل‌های زبانی بزرگ، مسئلة اصلی این پژوهش، بررسی کارکردهای هوش مصنوعی در فرایند کشف مراد استعمالی آیات قرآن است. این پژوهش با روش تحلیلی-توصیفی و رویکردی بین‌رشته‌ای در دو مرحله انجام شده است: نخست، بررسی مراحل «کشف مراد استعمالی» در سنت تفسیری اسلام. دوم، تحلیل قابلیت‌ها و محدودیت‌های هوش مصنوعی در پردازش متون عربی به‌ویژه در حوزۀ قرآن‌پژوهی با تمرکز بر کشف مفاد استعمالی در فرایند تفسیر قرآن. یافته‌های این تحقیق نشان می‌دهد که هوش مصنوعی در تشخیص قرائت معتبر با تحلیل داده‌های حدیثی و زبانی می‌تواند در تشخیص قرائت‌های معتبر مؤثر باشد؛ اما در درک انسجام معنایی و اهداف وحیانی نیازمند مکمّل انسانی است. در گام بعدی، هوش مصنوعی با دسترسی به منابع لغوی معتبر، توانایی بالایی در فهم واژگان دارد؛ البته این توانایی مشروط به کیفیت و کفایت داده‌های آموزشی است. هوش مصنوعی در تحلیل ساختار جملات، قابلیت تحلیل نحوی و صرفی جملات قرآنی را دارد؛ اما در درک ساختار معنایی عمودی، سیاق و بلاغت محدودیت‌هایی دارد. هوش مصنوعی در شناسایی قرائن متصل لفظی عملکرد قابل‌قبولی دارد؛ ولی در شناسایی قرائن حالی و مقامی ناتوان است.

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله [English]

AI Capacities and Limitations in Uncovering the Intended Meanings of the Verses of the Qur'an

نویسندگان [English]

  • Sayyid Maytham Mousavi 1
  • Ehsan Sorkhei 2
1 Ph.D. Student of Qur'an and Hadith, Hawza and University Research Institute, Qum, Iran.
2 Assistant Professor, Department of Qur'anic Studies, Hawza and University Research Institute, Qum, Iran.
چکیده [English]

As we know, the purpose of interpreting the Qur'an is to uncover its meanings and objectives of the divine verses, and thus, the first stage of interpretation is "unveiling the applicatory intention" of the verses. This stage involves steps such as identifying the correct readings of the verses, accurate analyzing of the words, identifying syntactic structures and the connected verbal evidences, without which, it is impossible to have access to the applicatory contents of the verses. Given the recent advances in Natural Language Processing (NLP) and large language models, the main issue of this research is to examine the functions of AI in the process of uncovering the applicatory intention of the verses of the Qur'an. This research is carried out using an analytical-descriptive method and an interdisciplinary approach in two stages: First, examining the stages of "unveiling the applicatory intention" in the Islamic tradition. Second, analyzing the capacities and limitations of AI in processing Arabic texts, especially in the field of Qur'anic studies, with a focus on uncovering the applicatory contents in the process of interpreting the Qur'an. The findings of this research show that AI can be effective in identifying correct readings by analyzing hadith and language data; however, it needs human complementation to understand the semantic cohesion and divine objectives. In the next step, AI has a great ability in understanding words with access to reliable philological resources; however, this ability depends on the quality and sufficiency of the educational data. AI is capable of morphological and syntactic analysis of the Qur'anic sentences in analysis of the structure of the sentences; but has limitations in understanding the vertical semantic structure, context and rhetoric. AI has acceptable performance in identifying verbal connected evidences; but is incapable of identifying the state and status indications.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Qur'an interpretation
  • hadith analysis
  • unveiling the applicatory intention
  • Artificial Intelligence
  • Natural Language Processing (NLP)

مراجع

  1. ابن‌جنی، ابوالفتح عثمان (1429ق)، الخصائص، بیروت: دارُالکتب العلمیه.
  2. احمدمختار، عمر (1998م)، أسس علم اللغة، بیروت: عالم الکتب.
  3. استرآبادی، رضی‌الدین (1395ق). شرح شافیه ابن‌حاجب، بیروت: دارُالکتب العلمیه.
  4. ایزوتسو، توشی هیکو (1368)، خدا و انسان در قرآن، ترجمه احمد آرام. تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی.
  5. بابایی، علی‌اکبر (1401)، قواعد تفسیر قرآن، قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
  6. بابایی، علی‌اکبر؛ عزیزی‌کیا، غلامعلی؛ روحانی‌راد، مجتبی (1379)، روش‌شناسی تفسیر قرآن، قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
  7. بنت‌الشاطی، عایشه (1391)، اعجاز بیانی قرآن، ترجمه حسین صابری، تهران: علمی فرهنگی.
  8. جمعی از محققان (1389)، فرهنگ‌نامه اصول فقه، قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
  9. حلّی، حسن‌بن یوسف (1412ق)، منتهی المطلب فی تحقیق المذهب، مشهد: مجمع البحوث الإسلامیة.
  10. رجبی، محمود (1383)، روش تفسیر قرآن، قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
  11. زرکشی، محمد بن عبدالله بن بهادر (1410ق)، البرهان فی علوم القرآن، بیروت: دارُالمعرفه.
  12. زمخشری، محمودبن عمر (2008م)، الکشاف عن حقائق التنزیل و عیون الاقاویل فی وجوه التاویل، بیروت: دار احیاء التراث العربی.
  13. سعیدی‌روشن، محمدباقر ودیگران (1401)، آسیب‌شناسی جریان‌های تفسیری، قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
  14. سید مرتضی، علی (1376)، الذریعۀ الی اصول الشریعۀ، تهران: دانشگاه تهران.
  15. سبحانی‌تبریزی، جعفر (1420ق)، الموجز فی اصول الفقه، قم: مؤسسه امام صادق7.
  16. سیوطی، جلال‌الدین عبدالرحمن (1416ق)، الاتقان فی علوم القرآن، بیروت: دارالفکر.
  17. صالح، صبحی‌ابراهیم (1960م)، دراسات فی فقه اللغة. بیروت: دار العلم للملایین.
  18. صدر، سید محمدباقر (بی‌تا)، دروس فی علم الاصول، قم: دارالهدی.
  19. صدوق، محمد بن علی بن بابویه (بی‌تا)، عیون اخبار الرضا7، تهران: انتشارات جهان.
  20. صفوی، کوروش (1397)، درآمدی بر معناشناسی، تهران: سوره مهر.
  21. صدیقی، عبدالوهاب (2014م)، «نحو الخطاب الوظیفی: من تنمیط اللغات إلی تنمیط الخطابات مقاربة احمد المتوکل نموذجاً»، الدراسات اللغویة والأدبیة، العدد الثانی، السنة الخامسة، صص 41-68.
  22. طباطبایی، سید محمدحسین (1393ق)، المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت: مؤسسة الاعلمی للمطبوعات.
  23. طبرسی، فضل‌بن حسن (بی‌تا)، مجمع البیان فی علوم القرآن، تهران: نشر ناصرخسرو.
  24. طبری، محمد (2000م)، جامع البیان عن تأویل آی القرآن، بیروت: مؤسسۀ الرسالة، الطبعة الأولی.
  25. فخررازی، محمدبن عمر (1420ق)، التفسیر الکبیر، بیروت: دار احیاء التراث العربی.
  26. کلینی، محمدبن یعقوب (1363)، الکافی، تهران: دارُالکتب الاسلامیه.
  27. لارسون، اریک (1403)، افسانه هوش مصنوعی، ترجمه محمد مظفرپور، تهران: امیرکبیر.
  28. معرفت، محمدهادی (1381)، علوم قرآنی، قم: مؤسسه فرهنگی انتشاراتی التمهید.
  29. معرفت، محمدهادی (1428ق)، التمهید فی علوم القرآن، قم: مؤسسه فرهنگی انتشاراتی التمهید.
  30. مشکینی، علی (1428ق)، اصطلاحات الاصول و معظم ابحاثها، قم: الهادی.

 

  1. Alnefaie, S., Atwell, E., & Alsalka, M. A. (2023). Is GPT-4 a good Islamic expert for answering Quran questions? In Proceedings of the 35th Conference on Computational Linguistics and Speech Processing (ROCLING 2023) (pp. 124–133). Taipei City, Taiwan: The Association for Computational Linguistics and Chinese Language Processing.
  2. Al-Sharkawi, M. (2016). History and Development of the Arabic Language. London: Routledge.
  3. Bashir, A. (2021). The status of the use of artificial intelligence in Ijtihad. Karachi Islamicus, 1(1), 1–14. Retrieved from http://karachiislamicus.com/index.php/ki/article/view/5.
  4. Bengio, Y., Ducharme, R., Vincent, P., & Jauvin, C. (2003). A neural probabilistic language model. Journal of Machine Learning Research, 3, 1137–1155.
  5. Lyons, J. (1977). Introduction to Theoretical Linguistics (1st ed.). Cambridge University Press.
  6. Oshallah, I., Basem, M., Hamdi, A., & Mohammed, A. (2025). Cross-language approach for Quranic QA. Faculty of Computer Science, MSA University, Egypt.
  7. Karimullah, S.S. (2023). The application of artificial intelligence in Islamic law discovery. Mutawasith: Jurnal Hukum Islam, 6(2), 109–121.
  8. Munir, B. (2025). Islamophobic artificial intelligence in the USA: A critical analysis of religious bias in datasets. Law Library Journal.
  9. Qayyum, A., Saifullah (2025). Artificial intelligence and the Quran: Ethical boundaries in light of Islamic teachings. Journal of Religion & Society.
  10. Salim, M. A., & Aditya, R. B. (2025). Integration of artificial intelligence in Islamic education: Trends, methods, and challenges in the digital era. Journal of Modern Islamic Studies and Civilization, 3 (01), 74–89. https://doi.org/10.59653/jmisc.v3i01.
  11. Wittgenstein L (1953) Philosophical investigations. Basil Blackwell, Oxford.

فایل ها

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار