شناسایی و تحلیل کارکردهای آیات متناظر در تفسیر المیزان (مطالعه موردی: سورۀ زمر)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی کارشناسی‌ارشد علوم قرآن و حدیث، دانشکده الهیات، دانشگاه میبد، میبد، ایران.

2 استادیار گروه معارف اسلامی، دانشکده الهیات، دانشگاه میبد، میبد، ایران.

3 دانشیار گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکده الهیات، دانشگاه میبد، میبد، ایران.

10.22081/jqr.2026.72234.4250

چکیده

یکی از روش‌های مهم در تفسیر قرآن، «تفسیر قرآن به قرآن» است که براساس پیوند درون‌متنی میان آیات، به کشف معانی می‌پردازد. ابزار اصلی این روش، تحلیل آیات متناظر است که شامل شباهت‌های معنایی، لفظی و ساختاری میان آیات می‌شود. پژوهش حاضر با تمرکز بر سورۀ زمر و با اتکا به تفسیر المیزان، به‌دنبال بازخوانی نحوۀ کاربست «روش قرآن به قرآن» در سطوح معنایی و زبانی است. این تحقیق به شیوۀ توصیفی ـ تحلیلی به مقایسه آیات سورۀ زمر با نظایر آن در دیگر سوره‌ها پرداخته و با تحلیل سیاق و اصول بیانی، به بررسی روش تفسیر المیزان پرداخته است. تحلیل‌ها نشان می‌دهد که نظایر معنوی در 3 دستۀ تطبیق مفهومی، تطبیق مصداقی، و اصول بیانی قرار می‌گیرند. همچنین، نظایر لفظی در 4 سطح واژگان، اشتقاق‌ها، مترادفات و ساختارهای نحوی بررسی شده‌اند. این ساختار منسجم، تفسیر قرآن به قرآن را به روشی کارآمد برای تبیین معنا، هدایت‌گری، اصلاح اخلاق و تحکیم باورها بدل کرده است.

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله [English]

Identifying and Analyzing the Functions of Corresponding Verses in Tafsīr Al-Mīzān (Case Study: Sūrat al-Zumar)

نویسندگان [English]

  • Najmeh Rahimzadeh 1
  • Zahra Hashemi 2
  • Ahmad Zare Zardini 3
1 M.A. Student of Qur'an and Hadith Science, Faculty of Theology, Meybod University, Meybod, Iran.
2 Assistant Professor, Department of Islamic Studies, Faculty of Theology, Meybod University, Meybod, Iran.
3 Associate Professor, Department of Qur'an and Hadith Science, Faculty of Theology, Meybod University, Meybod, Iran.
چکیده [English]

One of the important methods in interpreting the Qur'an is "interpretation of Qur'an through Qur'an", which uncovers meanings based on intra-textual links among verses. The main tool of this method is to analyze corresponding verses, which includes semantic, lexical and structural similarities between verses. The present research, focusing on Sūrat al-Zumar and based on Tafsīr al-Mīzān, aims to reappraise the way "interpretation of Qur'an through Qur'an" is applied at the semantic and linguistic levels. This study, in a descriptive-analytical way, compares verses of Sūrat al-Zumar with similar verses in other sūrahs, and analyzes the context and expressive principles to study the interpretation of Tafsīr al-Mīzān. The analyses show that the semantic correspondences are classified into three groups of conceptual parallelism, evidential parallelism, and expressive principles. Also, literal correspondences are examined in 4 levels of words, derivatives, synonyms, and syntactic structures. This coherent structure has turned " interpretation of Qur'an through Qur'an" into an efficient method for elucidation of meaning, guidance, correction of ethics, and reinforcement of beliefs.

کلیدواژه‌ها [English]

  • interpretation of Qur'an through Qur'an
  • Al-Mīzān
  • Qur'anic correspondences
  • ‘Allāma Ṭabāṭabā’ī
  • Sūrat al-Zumar

مراجع

  1. قرآن کریم.

    1. آلوسی، محمود بن عبدالله (1415ق)، روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم و السبع المثانی، به کوشش علی عبدالباری عطیه، بیروت: دارالکتب العلمیة، منشورات محمد علی بیضون.
    2. ابن‌فارس، احمد بن فارس (1404ق)، معجم مقاییس اللغة، قم: مکتب الاعلام الاسلامی.
    3. ابن‌کثیر، اسماعیل بن عمر (1419ق)، تفسیر القرآن العظیم، بیروت: دارالکتب العلمیة.
    4. ابن‌منظور، محمد بن مکرم (1414ق)، لسان العرب، بیروت: دار صادر.
    5. أبو بکر بیهقی، احمد بن حسین (1423ق)، شعب الإیمان (ط. 1)، ریاض: مکتبة الرشد للنشر والتوزیع.
    6. ابوطبره، هدی جاسم (۱۴۱۴ق/۱۹۹۴م)، المنهج الاثری فی تفسیر القرآن الکریم، قم: مکتب الاعلام الاسلامی.
    7. الاوسی، علی رمضان (1405ق)، الطباطبائی و منهجه فی تفسیره المیزان، تهران: منظمة الاعلام الاسلامی.
    8. ایازی، سید محمدعلی (1378)، روش‌های تفسیری قرآن، تهران: سازمان انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
    9. ایزدی مبارکه، کامران (1386)، «تأملاتی در میزان کارایی روش تفسیر قرآن به قرآن»، مقالات و بررسی‌ها، دفتر 84. ص13-31.
    10. جوزی، مریم (1400)، مصداق‌یابی و روش‌شناسی تفسیر قرآن به قرآن در تفسیر المیزان (با محوریت سوره‌های حمد و بقره)، (پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد)، دانشگاه اصفهان، دانشکده اهل‌بیت:.
    11. حربی‌الکیم، حامد، و رئیسیان، مصطفی (1402)، بررسی تطبیقی تفسیر قرآن به قرآن در جزء بیست‌ودوم قرآن کریم بین مفسران شیعه و اهل‌سنت (نمونه‌پژوهی: علامه طباطبایی، صادقی تهرانی، عبدالکریم خطیب و شنقیطی)، مجله مطالعات تطبیقی تفسیر قرآن، دوره 17، شماره 3، صص 112-130.
    12. حسنی، سعید، و محمدی، لیلا (1402)، مطالعه تطبیقی روش تفسیری قرآن به قرآن در تفاسیر المیزان، الفرقان و أضواء البیان (بررسی موردی سوره‌های حج و مؤمنون)، مجله تفسیر اسلامی، دوره 19، شماره 1، صص 56-72.
    13. حمدی مصطفی (1379)، هرمنوتیک و تأثیر انتظارات بر فهم قرآن، معرفت، دوره 9، شماره 35، صص 44-53.
    14. خسروپناه، عبدالحسین (1377)، نظریه تأویل و رویکردهای آن، کتاب نقد، دوره 2، شماره 5، صص 87-116.
    15. خُضَیر، عبدالکریم صادق (1411ق)، منهج التفسیر الموضوعی، بیروت: دارالمعرفة.
    16. رازی، کامل محمد بن عمر فخرالدین (1420ق)، التفسیر الکبیر (مفاتیح الغیب) (ج1)، بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
    17. رفیعی، محمد، علی‌اکبری، حسین، و عبدالهی، مهدی (1398)، تطبیق روش تفسیر قرآن به قرآن در تفاسیر المیزان و القرآنی للقرآن (بررسی موردی سوره ابراهیم)، مجله مطالعات قرآنی، دوره 21، شکاره 3، صص57-80.
    18. رهیف‌السلامی، علی، و علی‌اکبری، سارا (1401)، تفسیر قرآن به قرآن در جزء نخست قرآن کریم: تحلیل تطبیقی تفاسیر المیزان، الفرقان، أضواء البیان و السعدی، مجله تحقیقات قرآنی، دوره 9، ضماره 2، صص88-105.
    19. زرکشی، محمد بن بهادر (1377)، البرهان فی علوم القرآن. بیروت: دار المعرفة.
    20. زمخشری، کامل محمد بن عمر (1407ق)، الکشاف عن حقائق التنزیل وعیون الاقاویل فی وجوه التفسیر (ج 1)، بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
    21. سویزی، علی‌محمد (1391)، مبانی و روش‌شناسی تفسیر قرآن به قرآن اجتهادی در المیزان، قم: دانشگاه قرآن و حدیث.
    22. سیوطی، جلال‌الدین عبدالرحمن بن ابی‌بکر (1414ق)، الاتقان فی علوم القرآن، بیروت: دارالفکر.
    23. شفیعیان، روح‌الله، و وکیلی، محمدحسن (1392)، روش تفسیر قرآن به قرآن از دیدگاه علامه طباطبایی (رحمه‌الله‌علیه) براساس دروس استاد حاج شیخ محمدحسن وکیلی، مشهد: مؤسسه مطالعات راهبردی علوم و معارف اسلام.
    24. شمس اشراق، آذردخت، و سیدخاموشی، سیدمهدی (1398)، گونه‌شناسی آیات نظیر در تفسیر المیزان با محوریت موضوع شفاعت در سوره البقره، پژوهش‌نامه قرآن و حدیث، شماره 24، صص 89–
    25. طباطبایی، سید محمدحسین (1374)، المیزان فی تفسیر القرآن، قم: دفتر انتشارات اسلامی.
    26. طبرسی، کامل فخرالدین علی بن حسین (1372)، مجمع البیان فی تفسیر القرآن (ج1)، قم: مکتبة الإسلامیه.
    27. طبری، کامل محمد بن جریر (1412ق)، جامع البیان فی تأویل القرآن (ج1)، بیروت: دارالفکر.
    28. عمیدزنجانی، عباسعلی (1387)، مبانی و روش‌های تفسیر قرآن (روش‌شناسی تفسیر قرآن)، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، سازمان چاپ و انتشارات.
    29. فراهیدی، خلیل بن احمد (1409ق)، کتاب العین، قم: هجرت.
    30. کاشانی، فتح‏الله بن شکرالله (1300)، منهج الصادقین فی إلزام المخالفین، تهران: کتابفروشی اسلامیه.
    31. مصلایی‌پور یزدی، عباس (بی‌تا)، چگونگی یافتن نظایر آیات در روش تفسیر قرآن به قرآن، در گفتارهایی در باب قرآن، فقه و فلسفه. پایگاه مقالات تشیع.
    32. مکارم شیرازی، ناصر (1374)، تفسیر نمونه، تهران: دارالکتب الإسلامیة.
    33. همایونفر، مهدی و ایزدی، مهدی (1399)، اختلاف آراء تفسیری المیزان و تسنیم در اجرای روش تفسیر قرآن به قرآن، دوفصلنامه علمی مطالعات قرآن و حدیث، شماره 14، صص1-25.
    34. هویدی، محمد، و موسوی، علی (1402)، روش تفسیر قرآن به قرآن در تفاسیر المیزان و الفرقان، مجله پژوهش‌های قرآنی و تفسیری، دوره 8، شماره 4، صص 112-134.
    35. یزدان مدد، طیبه (1398)، مدل تفسیری قرآن به قرآن در تفسیر المیزان (مطالعۀ موردی سوره‌های حمد، نیمۀ اول بقره، حجر، عبس، بینه)، (پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد)، دانشگاه علامه طباطبائی، دانشکده الهیات و معارف اسلامی.

فایل ها

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار