تحلیل ساختارگرای شبکۀ معناییِ «واژۀ زور» در قرآن‌کریم

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 پژوهشگر پسادکتری علوم قرآن و حدیث دانشگاه فردوسی مشهد.

2 دانشیار گروه فقه و حقوق، دانشگاه بزرگمهر قائنات، قائن.

10.22081/jqr.2025.72177.4240

چکیده

واژۀ «زور» در قرآن‌کریم که در 5 آیه (کهف: ۱۷، حج: ۳۰، فرقان: ۴ و ۷۲، مجادله: ۲) به‌کاررفته، ازنظر معنایی دارای تنوع و غنای قابل‌توجهی است. این پژوهش با هدف تحلیل ساختاری و کشف شبکۀ مفهومی واژۀ «زور» در سیاق‌های قرآنی انجام شده است. اهمیت این مطالعه در فهم عمیق‌تر نظام معنایی قرآن و تبیین پیوستگی لایه‌های معنایی واژگان کلیدی آن نهفته است. روش تحقیق توصیفی-تحلیلی با رویکرد معناشناسی ساختارگرا است که با تحلیل داده‌های لغوی، قرآنی و تفسیری به ترسیم شبکۀ معنایی واژه می‌پردازد. یافته کلیدی پژوهش آن است که معانی ظاهراً متفاوتِ «زور»، یک شبکۀ معنایی منسجم را حول هستۀ معنایی «انحراف از مسیر یا معیار اصلی» تشکیل می‌دهند. در این ساختار، «تَزَاوَرُ» در سورۀ کهف (آیۀ ۱۷) مصداق «انحراف فیزیکی» است؛ درحالی‌که در آیات دیگر (حج: ۳۰، فرقان: ۴ و ۷۲، مجادله: ۲)، «زور» به‌عنوان «انحراف معنوی» در قالب دروغ، باطل و شهادت ناحق به‌کاررفته است. این پژوهش نشان می‌دهد که سیاق، نه خالق معنا، بلکه فعال‌کننده یکی از انشعابات این شبکۀ معنایی است و این انسجام ساختاری، ظرفیت بالای زبان قرآن را در انتقال مفاهیم چندلایه از یک ریشه مشترک آشکار می‌سازد.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Structural Analysis of the Semantic Network of the Word Zūr in the Holy Qur'an

نویسندگان [English]

  • Reza Mollazadeh Yamchi 1
  • Ali Mohammadian 2
1 Postdoctoral Researcher, Qur'an and Hadith Sciences, Ferdowsi University of Mashhad
2 Associate Professor, Department of Islamic Jurisprudence and Law, Bozorgmehr University of Qaenat, Qaen.
چکیده [English]

The word zūr (i.e., slant, false, falsehood, lie), which appears five times in the Holy Qur'an (Sūrat al-Kahf, 17; Sūrat al-Ḥajj, 30; Sūrat al-Furqān, 4 and 72; Sūrat al-Mujādilah, 2) is considerably various and rich in meaning. This research is intended to analyze the structure and uncover the conceptual network of the word zūr within the Qur'anic contexts. The significance of this study lies in providing a deeper understanding of the Qur'an's semantic system and clarifying the interconnectedness of its key vocabulary. The research employs a descriptive-analytical method with a structuralist semantics approach and undertakes to delineate semantic network of the word by analyzing the linguistic, Qur'anic, and interpretative data. The key finding of the research is that the seemingly different meanings of zūr form a coherent semantic network centered around the core meaning of "deviation from the main path or standard." In this structure, tazāwarū as in Sūrat al-Kahf, (verse 17) represents a "physical deviation [slanting]," whereas in other verses (Sūrat al-Ḥajj, 30; Sūrat al-Furqān, 4 and 72; Sūrat al-Mujādilah, 2), zūr is used as "moral deviation" in the forms of lies, falsehood, and perjury. This research demonstrates that context, rather than the creator of meaning, activates one of the branches of this semantic network and this structural coherence reveals the Qur'an's high capacity to convey multifaceted concepts from a common root.

کلیدواژه‌ها [English]

  • the Holy Qur'an
  • zūr
  • structuralist semantics
  • semantic network
  • deviation
  • falsehood
  1. قرآن‌کریم

    1. ابن‌اثیر جزری، مبارک‌بن محمد (1367)، النهایة فی غریب الحدیث والأثر، قم: مؤسسه مطبوعاتی اسماعیلیان.
    2. ابن‌جوزی، عبدالرحمن بن علی (1422ق)، زاد المسیر فی علم التفسیر، بیروت: دارُالکتاب العربی.
    3. ابن‌درید، محمدبن حسن (321ق)، جمهرة اللغة، بیروت: دارُالعلم للملایین.
    4. ابن‌سیده، علی‌بن اسماعیل (458ق)، المحکم والمحیط الأعظم، بیروت: دارُالکتب العلمیة.
    5. ابن‌عاشور، محمدطاهر (1984م)، التحریر والتنویر، تونس: الدار التونسیة للنشر.
    6. ابن‌عطیه، عبدالحق بن غالب (1422ق)، المحرر الوجیز فی تفسیر الکتاب العزیز، بیروت: دارُالکتب العلمیة.
    7. ابن‌فارس، احمدبن فارس (1404ق)، معجم مقاییس اللغة، قم: مکتب الاعلام الاسلامی.
    8. ابوعبید هروی، قاسم‌بن سلام (224ق)، الغریب المصنف، تونس: الموسسه الوطنیه للترجمه والتحقیق والدراسات.
    9. ابوالسعود، محمدبن محمد (1983م)، ارشاد العقل السلیم الی مزایا القرآن الکریم (تفسیر ابی‌السعود)، بیروت: دار احیاء التراث العربی.
    10. ازهری، محمدبن احمد (370ق)، تهذیب اللغة، بیروت: دار احیاء التراث العربی.
    11. آلوسی، محمودبن عبدالله (1415ق)، روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم، بیروت: دارُالکتب العلمیة.
    12. بروسوی، اسماعیل‌بن مصطفی حقی (1137ق)، تفسیر روح البیان، بیروت: دارُالفکر.
    13. بغوی، حسین‌بن مسعود (1420ق)، معالم التنزیل فی تفسیر القرآن (تفسیر البغوی)، بیروت: دار احیاء التراث العربی.
    14. بیضاوی، عبدالله‌بن عمر (1418ق)، أنوار التنزیل و أسرار التأویل، بیروت: دار احیاء التراث العربی.
    15. ثعالبی، عبدالملک‌بن محمد (429ق)، فقه اللغة و سر العربیة، بیروت: دارُالکتب العلمیة.
    16. جوهری، اسماعیل‌بن حماد (1376ق)، الصحاح: تاج اللغة و صحاح العربیة، بیروت: دارُالعلم للملایین.
    17. راغب اصفهانی، حسین‌بن محمد (1412ق)، مفردات ألفاظ القرآن، بیروت: دارُالقلم.
    18. زمخشری، محمودبن عمر (1407ق)، الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل، بیروت: دارُالکتاب العربی.
    19. سید قطب (1425ق)، فی ظلال القرآن، بیروت: دارالشروق.
    20. شبر، عبدالله (1407ق)، الجوهر الثمین فی تفسیر الکتاب المبین، کویت: شرکة مکتبة الالفین.
    21. شیبانی، اسحاق‌بن مرار (210ق)، کتاب الجیم، قاهره: الهیئة العامۀ لشئون المطابع الامبریۀ.
    22. صاحب‌بن عباد، اسماعیل‌بن عباد (385ق)، المحیط فی اللغة، بیروت: عالم الکتب.
    23. طباطبایی، محمدحسین (1390ق)، المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.
    24. طبرسی، فضل‌بن حسن (1372)، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، تهران: ناصرخسرو.
    25. طبری، محمدبن جریر (1412ق)، جامع البیان فی تفسیر القرآن، بیروت: دارُالمعرفة.
    26. عسکری، حسن‌بن عبدالله (395ق). الفروق فی اللغة. بیروت: دارُالافاق الجدیدة.
    27. فخررازی، محمدبن عمر (1420ق)، مفاتیح الغیب (التفسیر الکبیر)، بیروت: دارُ احیاء التراث العربی.
    28. فراهیدی، خلیل‌بن احمد (1409ق)، کتاب العین، قم: نشر هجرت.
    29. فضل‌الله، محمدحسین (1419ق)، من وحی القرآن، بیروت: دارُالملاک.
    30. فیروزآبادی، محمدبن یعقوب (817ق)، القاموس المحیط، بیروت: دارُالکتب العلمیة.
    31. فیومی، احمدبن محمد (1414ق)، المصباح المنیر فی غریب الشرح الکبیر، قم: مؤسسه دارالهجرة.
    32. قاسمی، جمال‌الدین (1418ق)، محاسن التأویل (تفسیر القاسمی)، بیروت: دارُالکتب العلمیة.
    33. ماوردی، علی‌بن محمد (1412ق)، النکت والعیون (تفسیر الماوردی)، بیروت: دارُالکتب العلمیة.
    34. مغنیه، محمدجواد (1424ق)، التفسیر الکاشف، قم: دارالکتاب الإسلامی.
    35. مقاتل‌بن سلیمان (1423ق)، تفسیر مقاتل‌بن سلیمان، بیروت: دار احیاء التراث العربی.
    36. مکارم شیرازی، ناصر (1421ق)، الأمثل فی تفسیر کتاب الله المنزل، قم: مدرسة الإمام علی‌بن ابی‌طالب7.
    37. نسفی، عبدالله‌بن احمد (1416ق)، مدارک التنزیل و حقائق التأویل (تفسیر النسفی)، بیروت: دارالنفائس.
    38. واحدی، علی‌بن احمد (1415ق)، الوجیز فی تفسیر الکتاب العزیز، بیروت: دارالقلم.